Op dinsdag 10 februari organiseerde Meetellen in samenwerking met Amsterdams Netwerk Ervaringskennis (ANE), het Kenniscentrum Ongelijkheid een expertmeeting over participatief onderzoek. Samen met experts Alie Weerman (Hogeschool Windesheim), Amalia Deekman (Kenniscentrum Ongelijkheid Amsterdam), Barbara Groot Sluysman (VU Amsterdam) werd deze middag ingegaan op de lessen en waarde van goed participatief onderzoek.

De middag wordt geopend door dagvoorzitter Annette Schlingmann (Meetellen NL). Zij introduceert het centrale thema: ervaringskennis als gelijkwaardige kennisbron in onderzoek. In de zaal was een diverse groep aanwezig: ambtenaren van de gemeente Amsterdam, mensen van clientenorganisaties, HBO-onderzoekers, universitaire onderzoekers, zelfstandig onderzoekers en medewerkers van maatschappelijke organisaties.

Conclusies van de middag

De belangrijkste conclusies van de middag waren:

• Ervaringskennis als een gelijkwaardige kennisbron: Alle drie de experts benadrukten het belang van ervaringskennis naast academische kennis en beleidskennis. Dit vraagt om radicale gelijkwaardigheid en het loslaten van ego’s als onderzoeker.

• ‘Messiness’ als kwaliteitskenmerk: Participatief actieonderzoek is per definitie chaotisch. Als er geen messiness is, klopt er iets niet – dan mis je waarschijnlijk perspectieven. De chaos moet geaccepteerd worden als onderdeel van het proces.

• De kloof tussen systeem- en leefwereld: Beleidslogica (cijfers, meldingen) en sociale logica (verhalen, ervaringen, relaties) spreken verschillende talen. Het verbinden van beide is een kernuitdaging van een participatief onderzoeker.

• Tijd en relatie: Participatief onderzoek vraagt tijd voor relationeel werken. Korte subsidieperiodes en snelle beleidscycli staan hiermee op gespannen voet. Ook het zorgvuldig afsluiten van trajecten is een aandachtspunt.

• Art-based methoden: Creatieve en artistieke methoden (rap, fotografie, collages, stripboeken, ervaringsroutes) helpen om stemmen hoorbaar te maken en verbinding te creëren. Een kunstenaar-onderzoeker is geen illustrator maar volwaardig onderzoekspartner.

• Ethische infrastructuur: Het voorstel van Gemeenschapsraden biedt een mogelijk antwoord op de behoefte aan ethische ondersteuning voor bewonersorganisaties en een klankbord voor mogelijk ethische vraagstukken, bijvoorbeeld eerlijke beloning van bewoners en ervaringsdeskundigen, en duidelijkheid over eigenaarschap van data en resultaten.

Alie Weerman – project Dieze Oost

Alie Weerman lector Samenlevingsvraagstukken aan Hogeschool Windesheim in Zwolle trapte de middag af. Alie nam ons mee in haar project in Dieze Oost, een wijk in Zwolle met veel problemen: lage inkomens, armoede, veel hulpverleners en beschermd wonen. Alie richtte met haar team een participatief actieresearchgroep in met wijkprofessionals, hulpverleners en bewoners, verbonden door de vraag wat er veranderd moest worden in de wijk.

Via een breed participatief proces kwamen snel verschillende perspectieven en thema’s naar voren met afval als verrassendste onderwerp. Dat is een kenmerk van participatief onderzoek: er is ruimte voor dingen die betekenisvol zijn waar je zelf van te voren niet over na had gedacht om naar boven te komen. Bij participatief onderzoek hoort volgens Alie dan ook een bepaalde ‘messiness’. Als je verschillende perspectieven samenbrengt zal er gebotst worden. En dat is nou juist niet erg, maar hoort erbij. Zo’n gezamenlijk proces verloopt onvermijdelijk chaotisch, maar zorgt ook voor meer wederzijds begrip en kennis vanuit diverse perspectieven. En dat maakt weer duurzame en betekenisvolle oplossingen en verandering mogelijk. Om dit proces te stimuleren kunnen ‘art-based’ methoden via samenwerking met een kunstenaar-onderzoeker worden ingezet volgens Alie. Zo kan er gezamenlijk via creatief proces tot nieuwe inzichten worden gekomen en op een andere manier verbinding gemaakt worden met elkaar. Als laatste pleitte Alie ook voor een zorgvuldige afronding van het onderzoeksproces. Mensen hebben samen iets opgebouwd en kunnen het soms lastig vinden dat weer los te laten.

Amalia Deekman Kenniscentrum Ongelijkheid Amsterdam – project ‘Zwarte mannen in Zuidoost’

De tweede expert aan het woord was Amalia Deekman, programmacoördinator bij Kenniscentrum Ongelijkheid Amsterdam. Zij lichtte het project uit waar ze trots op is ‘Zwarte Mannen in Zuidoost’. Vragen over zelfbeeld, kennis van geschiedenis, kolonialisme, slavernij en verzet kwamen hierin veelvuldig aan de orde. De belangrijkste les die Amalia meegaf is hoe belangrijk het is om beleid (in dit geval de Gemeente Amsterdam) van te voren te betrekken. Zo voorkom je dat bewoners na een mooi proces met een goed rapport rondlopen waarmee zij geen ingang mee kunnen vinden. Het kenniscentrum begeleid informele organisaties die dikwijls met regels botsten. Het kenniscentrum merkt dat er hardnekkige ideeën zijn over wat ‘echte’ kennis is: statistieken, grote getallen, want ‘n=1, daar ga je geen beleid op maken’. Het samenwerken van ervaringskennis en systeemkennis is essentieel om te komen tot goede oplossingen. Voor gelijkwaardige samenwerking is het nodig je ego los te laten als onderzoeker.

Barbara Groot Sluysman – Project Gemeenschaps-ethiekraden

Als laatste deelde Barbara Groot Sluysman haar project. Barbara Groot Sluysman is bijzonder lector Participatief Onderzoek voor Gezondheid en Welzijn aan de HvA en werkt als professor aan de VU en eveneens betrokken bij Meetellen. Zij presenteert een nieuw idee dat zij net heeft voorgelegd aan Zon-MW: het idee van de Gemeenschaps-ethiekraad, geïnspireerd door bewegingen in Amerika, Zuid-Afrika en Australië. Daar ontstonden deze raden doordat te vaak de ervaring was dat onderzoekers alleen kennis komen uittrekken, en interventies opzetten om mensen ‘beter te maken’ vanuit hun eigen beleidsparadigma.
Het idee van de raden (nog tot nader te komen goede naam denk vooral met haar mee!) is dat groepen mensen bij de start van onderzoek meedenken, hun voorwaarden stellen: wij doen alleen onderzoek als je dit doet en onze waarden en belangen behartigt. De raden kennen hun eigen procedures en principes. Er kan beroep op hen worden gedaan als klankbord. Op dit moment ontbreekt zo’n soms ethische commissie voor veel organisaties en bewonersgroepen. Ze hebben vragen over wat nu na afloop, hoe om te gaan met vergoedingen. Er is geen hulp om dat gesprek te hebben. Barbara ziet het idee in dit gat inspringen.

Een laatste overkoepelende conclusie was dat de impact van participatief onderzoek vaak procesmatig en moeilijk in cijfers te vangen is. Toch brengt het werken aan gezamenlijke rapporten en producten, langdurige betrokkenheid en verrassende bijdragen van deelnemers reële en duurzame verandering teweeg. Zo sloten we de middag in nieuwe inspiratie en verbinding met elkaar af!